Zapalenie okostnej zęba – co to? Objawy, przyczyny, leczenie

Zapalenie okostnej zęba – co to właściwie oznacza?

Zakażenie najczęściej rozpoczyna się wewnątrz zęba. Głęboka próchnica, pęknięcie szkliwa albo uraz mogą umożliwić bakteriom dotarcie do miazgi, czyli unerwionej i unaczynionej tkanki znajdującej się pod zębiną.

Jeżeli stan zapalny nie zostanie odpowiednio wcześnie rozpoznany i leczony, miazga może obumrzeć. Bakterie przedostają się wtedy przez kanały korzeniowe w okolice wierzchołka korzenia. Powstający stan zapalny może objąć więzadła utrzymujące ząb w zębodole, kość wyrostka zębodołowego, a następnie przylegającą do niej okostną.

W zależności od obrazu klinicznego dentysta może rozpoznać między innymi:

• objawowe zapalenie tkanek okołowierzchołkowych;
• ostry ropień okołowierzchołkowy;
• ropień przyzębny;
• zakażenie tkanek miękkich twarzy;
• zapalenie kości;
• stan zapalny zębodołu po ekstrakcji.

Nie są to pojęcia tożsame, mimo że pacjenci często określają każde z nich jako zapalenie okostnej.

Jak rozwija się infekcja zęba?

Typowy mechanizm można przedstawić następująco:

próchnica, pęknięcie albo uraz zęba
↓
zakażenie miazgi
↓
obumarcie miazgi
↓
stan zapalny wokół wierzchołka korzenia
↓
powstanie ropnia
↓
szerzenie zakażenia na kość, okostną i tkanki miękkie

Zakażenie może również rozpocząć się w głębokiej kieszonce przyzębnej, wokół częściowo wyrżniętego zęba mądrości albo w miejscu po usunięciu zęba.

Zapalenie okostnej zęba – objawy

Objawy zależą od źródła zakażenia, jego lokalizacji oraz stopnia zaawansowania. U jednej osoby dominować może ból przy nagryzaniu, u innej szybko narastający obrzęk twarzy.

Najczęstsze objawy miejscowe

Do symptomów mogących wskazywać na zakażenie tkanek wokół zęba należą:

• silny, pulsujący lub rozpierający ból;
• ból nasilający się podczas gryzienia;
• uczucie, że chory ząb jest „wyższy” od pozostałych;
• tkliwość podczas dotykania dziąsła;
• zaczerwienienie i obrzęk dziąsła;
• opuchnięcie policzka, wargi, brody lub okolicy pod żuchwą;
• nadwrażliwość na zimne albo gorące pokarmy;
• ograniczenie możliwości swobodnego otwierania ust;
• pojawienie się pęcherzyka lub przetoki na dziąśle;
• wyciek ropnej treści;
• nieprzyjemny smak albo zapach w jamie ustnej.

Według MedlinePlus jednym z podstawowych objawów ropnia zęba jest silny, ciągły ból, który może być opisywany jako pulsujący, kłujący lub przeszywający.

Jeżeli ropień samoistnie opróżni się do jamy ustnej, ból może chwilowo się zmniejszyć. Nie oznacza to jednak, że doszło do wyleczenia. Źródło infekcji nadal może znajdować się w kanałach korzeniowych albo otaczających ząb tkankach.

Objawy ogólne

Rozprzestrzeniającemu się zakażeniu mogą towarzyszyć:

• gorączka;
• dreszcze;
• osłabienie;
• złe samopoczucie;
• powiększenie węzłów chłonnych;
• narastający szczękościsk;
• ból podczas przełykania;
• szybko powiększający się obrzęk.

Objawy ogólne mogą świadczyć o tym, że infekcja nie jest już ograniczona do niewielkiego obszaru wokół jednego zęba.

Kiedy zapalenie okostnej może być niebezpieczne?

Zakażenia pochodzenia zębowego mogą szerzyć się zgodnie z budową anatomiczną twarzy i szyi. W zaawansowanych przypadkach mogą zajmować głębsze przestrzenie tkankowe i utrudniać oddychanie.

Natychmiastowej oceny medycznej wymagają:

• trudności w oddychaniu;
• trudności w połykaniu śliny;
• problem ze swobodnym mówieniem;
• obrzęk okolicy oka;
• obrzęk szyi;
• zaburzenia widzenia;
• znaczny lub szybko narastający obrzęk jamy ustnej;
• niemożność swobodnego otwarcia ust;
• gwałtowne pogarszanie się stanu ogólnego.

NHS zaleca pilne zgłoszenie się na oddział ratunkowy, jeżeli obrzęk jamy ustnej lub szyi utrudnia oddychanie, połykanie albo mówienie, a także gdy obejmuje okolicę oka.

Najczęstsze przyczyny zapalenia okostnej w okolicy zęba

Nieleczona próchnica

Próchnica stopniowo uszkadza szkliwo i zębinę. Jeżeli ubytek stanie się wystarczająco głęboki, bakterie mogą dotrzeć do miazgi, a następnie do tkanek znajdujących się wokół korzenia.

Problem ten jest powszechny. Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że choroby jamy ustnej dotyczą niemal 3,7 miliarda osób, a nieleczona próchnica zębów stałych pozostaje najczęściej występującą chorobą uwzględnianą w analizach Global Burden of Disease 2021.

Pęknięcie albo złamanie zęba

Nawet niewielkie pęknięcie może stworzyć drogę, przez którą bakterie przedostają się do wnętrza zęba. Problem nie zawsze jest widoczny gołym okiem, zwłaszcza gdy szczelina przebiega pod wypełnieniem lub koroną.

Uraz zęba

Silne uderzenie może uszkodzić naczynia krwionośne miazgi bez widocznego złamania korony. Ząb może stopniowo obumierać, a zakażenie ujawnić się dopiero po pewnym czasie.

Choroby przyzębia

W głębokiej kieszonce przyzębnej mogą namnażać się bakterie i gromadzić ropa. Ropień przyzębny może powodować ból, obrzęk i ruchomość zęba, ale wymaga innego sposobu leczenia niż zakażenie kanałów korzeniowych.

Nieszczelne wypełnienie lub korona

Nieszczelność pomiędzy odbudową a tkankami zęba może sprzyjać rozwojowi próchnicy wtórnej. Infekcja przez długi czas może pozostawać niewidoczna.

Ponowne zakażenie po leczeniu kanałowym

Do nawrotu zmian może dojść między innymi w przypadku:

• niewykrytego kanału;
• nieszczelnej odbudowy zęba;
• pęknięcia korzenia;
• ponownego przedostania się bakterii do systemu kanałowego.

Zatrzymany albo częściowo wyrżnięty ząb mądrości

Pod fragmentem dziąsła otaczającym częściowo wyrżniętą ósemkę mogą zalegać bakterie i resztki jedzenia. Może to prowadzić do bólu, obrzęku i szczękościsku.

Zapalenie okostnej zęba a RTG

Zdjęcie RTG może pomóc w odnalezieniu zęba będącego źródłem problemu oraz w ocenie:

• głębokości ubytku próchnicowego;
• stanu korzeni;
• jakości wcześniejszego leczenia kanałowego;
• obecności zmian wokół wierzchołka korzenia;
• poziomu kości;
• zatrzymanych zębów;
• pozostawionego fragmentu korzenia.

Najczęściej wykonywane jest punktowe zdjęcie wewnątrzustne, zapewniające dokładny obraz niewielkiego obszaru. W określonych przypadkach lekarz może zlecić pantomogram albo tomografię CBCT.

Czy zapalenie okostnej zawsze widać na RTG?

Nie. We wczesnym stadium ostrego zapalenia tkanek okołowierzchołkowych zmiany w kości mogą być jeszcze zbyt małe, aby były widoczne na klasycznym zdjęciu. NCBI wskazuje, że radiologiczne zmiany w początkowym stadium zapalenia okołowierzchołkowego są obserwowane rzadko, ponieważ stan zapalny może być ograniczony do więzadła ozębnej.

Prawidłowy wynik RTG nie wyklucza więc zakażenia. Zdjęcie musi zostać ocenione razem z objawami i badaniem klinicznym.

Jak wygląda diagnostyka?

1. Rozmowa z pacjentem

Dentysta ustala między innymi:

• kiedy rozpoczął się ból;
• czy występuje samoistnie;
• czy nasila się podczas nagryzania;
• czy pacjent reaguje na zimno albo ciepło;
• czy wystąpiła gorączka;
• czy ząb był wcześniej leczony;
• czy niedawno przeprowadzono ekstrakcję.

2. Badanie jamy ustnej

Lekarz ocenia stan zęba, dziąsła i błon śluzowych. Sprawdza obecność obrzęku, ropy, przetoki oraz ruchomość zęba. Ocenia również, czy pacjent może swobodnie otworzyć usta.

3. Testy diagnostyczne

W zależności od przypadku wykonywane mogą być:

• opukiwanie zęba;
• ucisk okolicy korzenia;
• test nagryzania;
• badanie reakcji miazgi na zimno;
• test elektryczny miazgi;
• pomiar kieszonek przyzębnych.

4. Badanie obrazowe

Rodzaj zdjęcia dobierany jest do podejrzewanej przyczyny problemu. Zaawansowane badania obrazowe są potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy istnieje podejrzenie głębokiego ropnia, nietypowego przebiegu zakażenia albo zajęcia większego obszaru.

Zapalenie okostnej zęba – leczenie

Podstawowym celem leczenia jest usunięcie źródła infekcji. Samo zmniejszenie bólu lub obrzęku nie wystarczy, jeżeli wewnątrz zęba nadal znajdują się bakterie i martwe tkanki.

Leczenie kanałowe

Jeżeli ząb można odbudować, lekarz może przeprowadzić leczenie endodontyczne. Polega ono na:

1. otwarciu komory zęba;
2. usunięciu zakażonej lub martwej miazgi;
3. opracowaniu kanałów korzeniowych;
4. ich dezynfekcji;
5. szczelnym wypełnieniu systemu kanałowego;
6. odbudowie korony zęba.

Leczenie kanałowe pozwala zachować ząb, pod warunkiem że jego stan i ilość pozostałych tkanek umożliwiają skuteczną odbudowę.

Drenaż ropnia

Jeżeli w tkankach powstał zbiornik ropy, konieczne może być jego opróżnienie. Drenaż zmniejsza ciśnienie, ogranicza liczbę drobnoustrojów i często przynosi szybką ulgę.

Ropa może zostać odprowadzona:

• przez kanał korzeniowy;
• przez nacięcie błony śluzowej;
• przez kieszonkę przyzębną;
• podczas usunięcia zęba.

Usunięcie zęba

Ekstrakcję rozważa się wtedy, gdy ząb:

• jest zbyt mocno zniszczony;
• ma pionowo pęknięty korzeń;
• nie może zostać trwale odbudowany;
• stanowi utrzymujące się źródło infekcji;
• nie rokuje powodzenia ponownego leczenia.

Czy zawsze potrzebny jest antybiotyk?

Nie. Wytyczne American Dental Association wskazują, że w większości miejscowych stanów związanych z miazgą i tkankami okołowierzchołkowymi najważniejsze jest leczenie stomatologiczne, takie jak drenaż, leczenie kanałowe albo usunięcie zęba.

Antybiotyk może być potrzebny, gdy:

• występuje gorączka;
• pacjent odczuwa wyraźne osłabienie;
• obrzęk szybko się powiększa;
• zakażenie szerzy się na sąsiednie tkanki;
• występuje zapalenie tkanki łącznej;
• powiększone są węzły chłonne;
• pacjent ma obniżoną odporność;
• natychmiastowe leczenie przyczynowe nie może zostać przeprowadzone.

Antybiotyk jest wówczas leczeniem uzupełniającym. Nie oczyszcza zakażonych kanałów i nie usuwa martwej tkanki ani zbiornika ropy.

Zapalenie okostnej zęba – jak uśmierzyć ból?

Najważniejszym krokiem jest umówienie pilnej wizyty stomatologicznej. Do czasu konsultacji można zastosować działania, które tymczasowo zmniejszą dolegliwości.

Co można zrobić przed wizytą?

• Przyjąć dostępny bez recepty lek przeciwbólowy, o ile nie występują przeciwwskazania.
• Stosować preparat zgodnie z ulotką i nie przekraczać maksymalnej dawki.
• Jeść miękkie, letnie potrawy.
• Unikać gryzienia bolącą stroną.
• Ostrożnie szczotkować zęby miękką szczoteczką.
• Unikać bardzo gorących i bardzo zimnych napojów, jeżeli nasilają ból.
• Spać z lekko uniesioną głową, jeżeli ból nasila się w pozycji leżącej.

NHS zaleca podczas oczekiwania na leczenie stosowanie odpowiednich leków przeciwbólowych zgodnie z instrukcją, wybieranie miękkich pokarmów oraz unikanie bardzo gorących i zimnych produktów.

Osoby w ciąży, przyjmujące leki przeciwkrzepliwe albo chorujące na chorobę wrzodową, schorzenia nerek, wątroby lub inne choroby przewlekłe powinny skonsultować wybór leku z lekarzem lub farmaceutą.

Czego nie należy robić?

• Nie należy nakłuwać ani wyciskać obrzęku.
• Nie wolno przykładać tabletki przeciwbólowej bezpośrednio do dziąsła.
• Nie należy ogrzewać bolącego policzka.
• Nie powinno się przykładać do dziąsła alkoholu ani drażniących substancji.
• Nie wolno przyjmować antybiotyku pozostałego po wcześniejszym leczeniu.
• Nie należy przerywać zaleconego leczenia po chwilowym ustąpieniu bólu.
• Nie powinno się odkładać wizyty tylko dlatego, że ropień samoistnie się opróżnił.

Zapalenie okostnej zęba – leczenie domowe

Nie istnieje domowa metoda, która usunie przyczynę zakażenia rozwijającego się wewnątrz zęba lub wokół jego korzenia.

Leki przeciwbólowe, miękka dieta czy ostrożna higiena mogą poprawić samopoczucie, ale nie:

• usuną martwej miazgi;
• oczyszczą zakażonych kanałów;
• opróżnią głęboko położonego ropnia;
• odbudują pękniętego zęba;
• zatrzymają niszczenia kości.

Ropień zęba wymaga pilnego leczenia stomatologicznego i nie powinien być pozostawiany do samoistnego ustąpienia.

Szczególnie myląca jest sytuacja, w której ból nagle słabnie. Może to wynikać z obumarcia miazgi albo samoistnego odpływu ropy. Infekcja nadal może pozostawać aktywna i rozprzestrzeniać się bez intensywnych dolegliwości.

Zapalenie okostnej po wyrwaniu zęba – objawy

Ból i obrzęk bezpośrednio po ekstrakcji nie muszą oznaczać zakażenia. Są naturalną reakcją tkanek na przeprowadzony zabieg. Niepokój powinny jednak wzbudzić dolegliwości, które zamiast stopniowo ustępować, zaczynają się nasilać.

Do objawów wymagających kontroli należą:

• coraz silniejszy ból;
• ponowne powiększenie obrzęku po początkowej poprawie;
• gorączka lub dreszcze;
• wyciek ropy;
• nieprzyjemny smak w ustach;
• narastający szczękościsk;
• twardy, bolesny obrzęk;
• pogorszenie ogólnego samopoczucia.